Unu cumbènniu e unu prèmiu literàriu in Cuartu Sant'Aleni po su mutetu, s'urrei de su cantu improvisau campidanesu, e is atras maneras de improvisai in Sardìnnia. Incumèntznat cenàbara a is 9 oras e mesu in su Guventu de Sant'Àgata, in Bia Brigada Tàtari, e sighint a meri' a is 4 e mesu. Ddui ant a essi is studiosus prus importantis chi si funt interessaus de custas chistionis in is ùrtimus annus: Pàulu Tzedda, Càralu Pillai, Pàulu Pillonca, Bustianu Pilosu, Marcu Lutzu, Pàulu Bravi, Antinu Casula e Miali Mossa.
A su incras sèmpiri in su Guventu ma a is 5 e mesu, sa tzirimònia de acabu de su cuncursu literàriu e s'intregu de is prèmius a is bincidoris.
Unu contu “nuscosu” de Francu De Fabiis, nuscosu ca parit de ddi pigai s’arrancu de su mari. Ligeisiddu e lassaisì anninniai de is undas.
In s’interis ca lompu innia, apustis de èssiri abarrau prus de unas cantu oras in màchina, a sa bidha, fiat chitzi meda casi ogus a is ses e mesu de a mengianu. No fiat giai, seus in s’ierru, obrèsciu e mancai emu pòtziu biri su spanigadroxu e apustis su soli bessendindi de su mari lìmpiu e frimu chi pariat prumu scallau-callau. Ndi calu illuegus e smàsciu a manu dereta e fatzu trexentus passus lestrus e unu pagu “a camba longa”. Casi trexentus passus. Dipendit de s’ancada chi unu arrennescit a fai e a dha mantenni arregulari po trexentus bortas, chentza de fadhiri unu centìmetru. Serenti a sa banchina, s’oru de su portu, apatigu s’imperdau chi est arrùbiu-taulàciu e a su pitziri-pitziri, in s’oru truncat cun granitu, granitu sardu, chi est grai meda fintzas a sa bisura. Custu assentat sa làcana de su mari cun sa terra de Upàise. Is trexentus passus funt acabbaus, e torru a smàsciai sèmpiri a manu dereta. Sigu su muru de duus metrus de artària de sa diga, muru artu, ladu e callenti candu dhu fertit su soli. Aici fut su noti passau e sceti candu passu ainnantis de cussus lantionis mannus e bàscius medas, apicaus in custa murialla, mi ndi seu atzicau candu nci passendu acanta dhu intendu s’àiri callenti lompendimia a su tzugu. Mi seu girau, e incruau unu paghedhu, castiendi custu lantioni bàsciu e mannu meda chi spatinat, spraxit, su callenti. Sighu a caminai unu pagu prus abellu, a una parti biu is barcas de d-onnia arratza, artària, mannària e coloris. Duxentus metrus funt acabbaus e acabbat fintzas su murallioni, a manu dereta e a manu manca acabbant is barcas. Una pigadedha de pagus metrus, casi binti, e seu prontu a smasciai a manu manca custa borta. Seu in bellu de mesu a su mari. Centu metrus e seu in sa punta de su molu pitichedhu de innui brintant is barcas, is batellus de is piscadoris. In cussu prus mannu brintant is traghetus po Portuascusi e Calasera. Si ndi bint una meca: de is prus piticus, cun tziedhus bècius arremendi e castiendi su fundu circhendi is logus innui ant ghetau is nassas; de is prus mannus chi trumbullant totu su mari incotiu in is digas de su portu, chi bandant atesu po fai sa pisca in su mari mannu. Centu metrus e biu bessendinci unus cantu barconis cun sa mùsiga de is motoris chi arrentronant meda su mari sbuidu e sa bidha chi est mesu dromia. Torru agoa e impunnu a su bratzu prus longu de sa diga noa e btosa ca est chentza de murus artus dus metrus po arreparai is barcas de su bentu. Sigu e lompu a su lampalluxi de su lantioni birdi. Apu fatu àterus sexentus passus. Chi femu calau in sa pratza manna de sa bidha, de innia fintzas a su lantioni birdi chi fai su lampalluxi po sinnalai a is traghetus de aguantai custa manu brintendi e bessendi de su portu, emu fatu in totu milliecuatruxentus passus. Assumancu deu creiat de aici, ma no fuat berus. Su contu no torrada poita deu dhus emu contaus cun su passu a ghetadas curtzas. De eriseru fiant sceti noixentus passus a sa brintada de su liscinedhu de ferru imperau stèrriu in terra po fai brintai in màchinas e is personis in su traghetu. Seu fuedhendi de su traghetu chi ti nci lompit a Calufuote, Upàise, e deu seu fendi custu tretu de passillada impressia in mesu a su mari cun su bentu estu chi mi nci scudit a lompit atesu in fundu-fundu innui acabbat su molu, fintzas a su lantioni chi fait lampalluxi birdi. A sa smasciada po torrai agoa a sa bidda, stumbu is càrigas in su fragu, mai intèndiu in cuatrus mesis de passilladas in sa diga, chi intendu in s’àiri cun su bentu chi frungit unu pagu su sprigu de su mari. Custu arrancu, su nuscu, est s’arzillu, aici dhu tzerriantin tabarkinu, mi ndi fiat lòmpiu a is càrigas e custu fragu, chi deu dhu assimbillu a su de s’arritzoni sperrau, mi parint arrastus lèbius de durciori chi deu no iat mai intèndiu.
Custu est su contu de sa passillada fata in s’interis, e scrita a su cras, de èssiri lìgiu su lìbburu de Francu Solinas Scuarciò, trabballutorrau a imprentai po is editzionis de s’Ilissu sa domu prentadora nugoresa. In su lìbburu nci funti fintzas unus àterus cantu de contus giai bessiu e pubrigaus de Solinas. Scuarciò est s’arrumanzu, e apustis scenegiadura, po su film cun su rètulu Sa longa arruga asula contivitzau cun Gìliu Pontecorvo nodiu arregistu de importu mannu meda po èssiri girau su film, sèmpiri cun francu Solinas Sa gherra de Aligheri o The battle of Algers. Su contu de Scuarciò est su prus mannu, prus longu, de is àterus chi nci funti in custu lìbburu, si tenit in pagu de prus de centus pàginis e catòdixi capìtuledhus. Si ligit in d-unu sùspidu, deu dh’apu fatu in duas oras e mesu, siat po sa bellesa de s’istòria e siat po sa bellesa de su logu innui fuemu passillendi e ligendu cun su nuscu de su mari chi mi ndi preniat is càrigas. Ma est sa pratichesa e bonesa de su scriri de Francu Solinas chi ti fait brintai, cumenti a biendidhu, aintru de su mari de sa Gadhura de sus, de is insuledhas de s’Amadhalena. Logus chi issu iat cannotu, ca fut nàsciu in Castedhu e disterrau innias cun sa famìllia, in sa pitichesa ca su babbu fut lòmpiu innia po trabballai. Ma sa dì chi fuemu ligendumia s’arrumanzu mi ndi seu curtu a sa diga a passu lestru po mi lìgiri su contu de su mari, in mesu a su mari cun s’arrastu de nuscu, s’arzillu, de arritzonis in is càrigas. A sa scola ex Maistarlis anti fatu unu allobamentu cun àteras scolas de Cuntinenti po ligi literadura, e anti postu su tema de su Mari, contus de mari, sa literadura de mari. Una surra de lìbburus inditaus, ma mancu un’arrètulu de cosa sarda, pensada, bivia, contada, scrita de su mari nostrum.
Toh! Est intzaras chi mi fiat amentau de s’ùrtimu lìbburu scritu, nd’emu inténdiu fuedhai a su Maistraxu de Segundu Livellu in Lingua, Filolugia e Literadura de Sardìnnia, de s’annu passau su 2006, e bessiu unas cantu dis prima de s’acabbu de is letzionis in su mesi de Axrolas. Su lìbburu est cussu de su prof. Pepinu Marci, lìbburu scritu apitzus de s’istòria de sa literadura sarda, fintzas cudha scrita e pubrigada in sardu, ma s’arrecensidura e su trabballu de Marci, In mesu a totu is lìnguas de su mundu, est scritu sceti in itallianu. Bregùngia. In custu lìbburu Pepinu Marci iat lastimau ca no s’agatit prus su lìbburu de Scuarciò, ndi fut bessia sceti una prentada e de meda de sa, Feltrinelli, Milanu 1956. Ita bellu su film apitzus de s’arrumanzu bistu de mei a piticherredhu e m’est abarrau beni a menti, ca bivemu in d-unu logu de bombarderis, aici dhus tzerriat Francu Solinas. Bombarderis chi andant a piscai, e apustis bendi, su pisci pigau, sparau, a bomba. Sa Prama, innui bivemu disterrau de Pauli illuegus candu dh’iant acabbada in su 1965, est unu bixinau a tretu de mesu de su Poetu, de Brugu sant’Elias, de su Bixinau de is Salineris; dhu incotit e dhu làcanat, de Castedhu, su canali de Mamarranca. In cussus tempus intzaras fut prenu de pisci e de is vaporetus chi traganta is batellus càrrigus de sali. Apustis custu trabballu dhu ant faiant cun su trenixedhu. Sa crésia de santa Maria pesada innui, fintzas oi, s’atobiant is duus canalis cussu chi lompit de Pauli-Pirri e cussu de su Poetu adhia de su stàdiu bèciu de s’Ampsicora. Intzaras andamus in cambarada a fai su bànniu a sa saludi, aici si narat a dhu fai spullincus, ca no si costumada de imperai e ne ci fudi dinai po comporai is slips. De Sa Prama, a pei, podemus aici andai a sa Primu Frimada de su Poetu, candu su Poetu fudi su Poetu e no unu barrixedhu, longu dexi kilòmetrus cumenti a immoi. A su meria andamus a sa Spiagedha o is Pontonis, de innui si carrigàt su sali de is trenixedhus a is navis. Custu arrogu de mari innui si parat e si sprigat, oi, su stàdiu nou de Brugu sant’Elias. Ingunis si bombardàt cumenti fait Scuarciò in su lìbburu e si bidi in su film. Medas bortas intendemus su tzacu de sa bomba longu forti che unu carannannai. Cantu bortas eus agatus in s’oru de su canali de Mamarranca is botuledhus de cunserva imperaus po dhus carrigai a bruvura po is bombas de is bombarderis.
Custu eriseru, ma oi?
Duas ora e mesu po ligi s’arrumanzu a luxi de su soli e in ùrtimus is dus capìtulus lìgius a su noti asuta de is lantionis chi nci funt in su portu sétziu in sa banghita. M’est praxu meda su contu de Scuarciò e sa bellesa de s’abbilesa de su scenegiadori chi est Solinas si bit, ca su chi ligis est che chi dhu biast. Su chi issu si contat, in s’interis chi dhu ligemu in mesu a su fragu de su mari, de su murrùngiu de su mari, de su tràfigu de su mari de is traghetus po Portuascusi e Calasera, chi partint e lompint d-onnia mes’ora. Is piscadoris chi furriant cun is barcas, barconis e batellus a s’acabbu de sa giorronnada de trabballu. In s’interis ca Scuarciò est ghetendi sa bomba, deu seu lòmpiu a s’acabbu de sa diga a su lantioni de su lampalluxi birdi in sa buca de su portu. Issa, sa bomba, in su lìbburu chi calat abellu ca parit lèbia che pinna in s’airi e sighit aci afungai dereta. Immoi labai su tzacu insurdau, allupau, de su mari etotu, s’àcua chi s’imbudhit torrendi apitzus che a una berrina, is piscis chi torrant a pillus cun sa brenti unfrada.
No scis ita sabori tenis su pisci sparau a bomba?
S’ita bonu chi est?
Est berus!
Ca su pisci no morit trumentau cumenti a candu dhu piscas pigau, arrèsciu e apicau a su gamu, o arrèsciu in s’arretza. Aici issu e tenit totu su tempus de si fai, nareus po si comprendi mellus, su sànghini malu; ma sparau a bomba no tenit su tempus de aferenai cun s’adrenalina sa petza dilicada de issu etotu.
Sa domu de Scuarciò, sa famìllia de Scuarciò is amigus de issu Tresdentis e Santamaria, is fillus de Scuarciò Antoni e Bore, su mari, is barcas, is motoris, su maresciallu de is carabbineris, Cagaprajas “Caccaspiagge” fatu a s’antiga chi portada arrispetu fintzas po s’aremigu o bombarderis; ma apustis cun sa modernidadi de su finantzieri cun su motuscafu nou. Dus òminis e duas generatzionis difarentis. Duas maneras de fai su bombarderi. Totu su chi contat de sa vida de is òminis de mari, si bit in su film cuncodrau apitzus de s’arrumanzu. Ma est a dhu nai cun is fuedhus de Antoni, su meri de sa tratoria A Galaia innui fuemu prandendi cun neta mia chi est professorissa a su Nàutigu de Upàise: «Est custu film una documentadura de sa vida de is òminis de mari de is primus annus de su Noixentus», de sa vida e de sa gherra contras a su mari: s’amigu e s’aremigu de s’òmini. Antoni m’at cumbidau a andai a piscai in barca cun issu.
S'arratapinniata de su reggae in sardu si tòrrat a pesai a bòlidu in is àiris de Ceraxus, cenàbara a is dexi e mesu in su "Titty Twister" su locali de bia Sanna 50, in sa 554 a faci de s'ingruxada de Sìnnia.
Po is chi aprètziant sa musica noa de calidadi cantada in sardu.
Custu est su tìtulu (bellu meda) de su cumbènniu de cenàbara su 23 de martzu a is 3 e mesu in sa scola Levi de Pitz'e Serra, Cuartu. Ddui ant a essi:
Luisu Ruggeri su sìndigu de Cuartu,
Armandu Pietrella su dirigori scolàsticu,
Gabriella Del Fiacco s'assessora a su imparu pùbricu de Cuartu,
Antoni Pani s'assessori a sa lìngua sarda de Cuartu.
A prus ant a fai un'arrelata:
Crabielli Uras po is lìnguas de minoria sardas,
Silvana Schiavi Fachin po su imparu de lìnguas medas e is lìnguas de minoria,
Annavaleria Guazzieri aici etotu po su imparu de is lìnguas e is maneras de imparai,
Rossella Capriata po cumenti formai is professoris in is logus aundi nc'at lìnguas de minoria.
Su cumbènniu dd'ant apariciau cun s'agiudu de su Ministèriu de su imparu, de s'universidadi e de sa circa, s'Arregioni Sarda e su Cumunu de Cuartu Sant'Aleni e dd'ant finantziau cun sa lei italiana 482/99.
Mèrcuris e giòbia in sa comunidadi montana Serpeddì in Sìnnia (bia de Mara) ant a fai unu cumbènniu e una cantada a sa moda campindanesa.
Mèrcuris a meri' a is 7, ddui at a essi su cumbènniu apitzus de sa cultura de s'oralidadi cun:
Sandru Serreli su sìndigu de Sìnnia,
Màssimu Serra su presidenti de sa comunidadi montana,
Pàulu Tzedda su cantadori e studiosu,
Antoni Pani su cantadori e assessori a sa lìngua sarda de Cuartu,
Càralu Pillai su studiosu,
Giacu Serreli su giornalistu,
Otàviu Nieddu su presentadori,
E. Blasco Ferrer su linguista de s'Universidadi de Casteddu.
Giòbia torra is 7, ant a fai sa cantada cun: Pàulu Tzedda, Tanieli Filia, Antoneddu Orrù e Brunu Melis, bàsciu e contra Exana e De Notarpietro, totus de Sìnnia; a sa ghitarra Luca Tiddia de Sètimu.
In bàsciu seu pubrichendi unu mutetu de Pàola Dentoni de Ceraxus, s'ùrtima cantadora a mutetus chi est cantendi ancoras. In custu giru est arrespundendi a Melis chi dd'iat nau ca dd'imparàt su caminu ma tocàt a issa a detzidi.
Dèximu 'e Putzu, 1994: Marras de Cuartu, Dentoni de Ceraxus, Mura de Teulada e Melis de Sant'Anna Arresi. Sa contra est de Cogoni e Valdes de Cuartu.
Marras biu ca no ti feris
impari cun Mura isciu
de primìtziu finas a conclui
no eis fatu atru che si stutzicai
ma apari sciu ca teneis stima
ca no nc'est serbidori o capu
e ca figurais in sa scheda
de verus cantadoris creu
Is fainas po su sardu de Cuartu Sant'Aleni funt lòmpias finas a su Friuli.
De innias Carli Pup de "Radio Onde Furlane" m'at fatu un'intervista apitzus de is traballus chi est fendi s'aministratzioni (Ufìtziu de sa lìngua sarda, nùmuru birdi, spot in sardu in is televisionis, tradusiduras, situ in sardu, cumbènnius, cursus etc.) ma prus de totu boliant sciri cumenti est andendi sa biblioteca de is lìnguas de minoria chi seus acanta 'e incingiai cun s'agiudu de is bibliotecas cumunalis e màssimu de Pàola Perra.
Is interessaus si podint scurtai sa ciaciarrada chi si seus fatus in streaming de su giassu de "Radio Onde Furlane" martis a is 11 e mèrcuris a is 5 e mesu in su programa de Carli Pup etotu "Internazionalitari". Radio Onde Furlane
Sa puntada de martis (s'arrèprica dda dònant domìnigu a pusti pràngiu) de "Sardegna Canta" fiat toghixedda forti e abisòngiat a fai is cumprimentus a totus, a is cantadoris e a is studiosus po su chi ant nau e po ca dd'ant nau in sardu, faendi biri cumenti fait a fai unu programa totu in sardu.
Totu custu arrexonai de cantadas m'at ingustau a pubricai custu acodeddu de gara: est unu mutetu de Ubaldu Lai de Casteddu chi nd'apu pigau de sa cantada de Mara de su '61 cun Loddi de Casteddu, Ulleri de Mara e Urru de Brucei. M'est praxendi a nci ddu ponni ca s'amòstat una fasi de sa gara (s'intrìciu) aundi is cantadoris podint lompi a si "pungi" pagu pagu apari. In custu mutetu Lai est certendi a Urru chi est fendisì prus mannu de su chi est.
Custu no m'at a iscaresci
chi Urru s'est tropu gonfiau
ma chi siat modestu si ddu preghi
po chi deu no m'aveleni
de cantu tenis ti ndi consolis
e su miu no dd'as a distrui
pensanci beni pero'
ne oi e ne un'àtera di'
Naramì de tui ma beni nau
si no bolis chi ti seghi su cresci
Notesta una puntada spetziali de "Sardegna Canta" po su cantu de sei o sos versos a bolu chi prefereis. Òspitis ddui ant a essi is cantadoris campidanesus Pàulu Tzedda e Antoni Pani, Arremu Orrù po s'arrepentina e is cabesusesus Zizi e Màsala impari a connoscidoris de sa poesia improvisada cumenti a Pàulu Bravi e a Marcu Lutzu. In is atrus spetzialis ant giai chistionau de is launeddas e de su cantu a tenori e s'at fatu prexeri a biri ca is meris de su programa a s'acabu si funt detzìdius a lassai fueddai su sardu a is cantadoris e a is spertus e gei fiat ora puru!
Is de "Radio X" ant tentu s'idei de fai unu cuncursu po rappers in lìngua sarda. Is chi pìgant parti a su cuncursu depint essi giòvunus fora de cuntratu e depinti mandai unu demo a s'arràdiu casteddaju cun sa posta o cun una mail. In su interis in su programa "E 'nza'?!" Sergi Benoni e Quilo (Malos Cantores) ant a presentai is partetzipantis cun intervistas e cantadas in su stùdiu etotu.
Su prèmiu at a essi a podi arregistrai unas cantu cantzonis originalis de manera professionali. Su 19 de maju ant a fai sa tzirimònia de acabu cun cuntzertus de is rappers chi ant pigau parti a su cuncursu e òspitis de sa "scena" hip hop sarda.
On line fait a ascurtai sa primu puntada cun is "Sa Lolla" de Cuartu e is "Menhir" de Nùgoro.
Custu de su rap in sardu, depu nai sa beridadi, est unu fenòmenu chi mi incuriosit e chi tòcat a castiai cun interessu, ca seu biendi ca ddui at cosa de brofetu e ca mi parit puru ca is piciocus de oi si ndi siant scabùllius de cuddu "sentidu de bascesa", cumenti nàrat un'amigu miu, po sa sardidadi chi at trumentau a babus nostus. A s'acabada nci dd'eus fata...
Giai chi su segarebetza nc'est passau pagora, nc'est su tanti de arregordai custu bellu traballu de Uccia Agus chi còntat de totu is festas prus importantis de su Campidanu de Casteddu: su segarebetza, sa cida santa, sa candelora, Sant'Uanni etc. in is biddas de Sìnnia, Mara, Sètimu, Cuartu, Ceraxus e Cuartùciu. Su lìburu est beni fatu e interessanti diaderus e de dònnia bidda còntat is milli caras de totu is festas, a su puntu chi aundi nd'at abarrau pagu de custas festas, bolendi iat a fai a ndi torrai a strantaxai sa cosa ca in custu traballu agataus totu is scedas chi si serbint, de is nòminis de is carotas, a is cantus e a is ballus finas a is personàgius chi animànt is festas ca s'autrixi at intervistau a is biventis prus matucheddus de dònnia bidda po podi sciri sa cosa cumenti fiat de chini dd'at connota. De importu mannu pròpiu is cantus in sardu chi si tòrrant totu sa bellesa e s'arrichesa de su connotu populari e praxilis meda is disènnius de Alfredo Bodano, cumenti e is fotografias, chi agiùdant a intrai mellus in su spìritu de is festas chi si ddui presèntant.